محمد حسن خان اعتماد السلطنه
495
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
حكومت كاشان رسيد و اين مقام او يكبار ديگر نيز تجديد گرديد و در 21 ربيع الثانى 1274 درگذشت . وى گويا پدرزن مرحوم غلامحسين خان غفارى صاحب اختيار بود و ظاهرا ستاره - خانم زن معقودهء شاه هم كه بعدا به موقع منقطعات تنزل يعنى طلاق داده و بعد صيغه شد و مقام وى با فروغ السلطنهء جيران تبديل گرديد دختر او بوده است . وى را محمد حسن خان ترك ( به مناسبت لهجهء غليظ آذربايجانى او ) و محمد حسن خان رختدار هم نوشتهاند . ظاهرا با آقا محمد حسن صندوقدار يكى است چه آنكه صاحب حقايق الاخبار او را آقا محمد حسن خان مهردار نوشته است كه در 1274 وفاتش رو نمود . ( حقايق - الاخبار چاپ 2 ص 237 ) . آقا رضاى اقبال السلطنه هم داماد اين شخص بوده است . ( روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 802 ) ، آقا محمد حسن در زمان محمد شاه هم صندوقدار بوده است . ( همان كتاب ، ص 423 ) . و احتمالا برادر حاجى على عسكر خواجه از پيشخدمتهاى عباس ميرزا ( تاريخ نو ص 65 ) . در مورد وحدت اين محمد حسن خانها مسئله روشن نيست و دامادى صاحب اختيار هم نسبت به او محل ترديد است و بستگان نزديك مرحوم صاحب اختيار هم در اين مسئله روشن نيستند و آنها محمد حسن خان ترك را پدرزن صاحب اختيار مىدانند . ( فرهنگ ايرانزمين ، ج 20 ص 221 ) . اشارتى به دو در تحفه الفقراء مندرج در مجلهء فرهنگ ايرانزمين ( ج 16 و 17 ص 183 ) نيز هست و چون اين اشاره مربوط به سال 1299 است بنابراين نمىتواند همان محمد حسن خان صندوقدار باشد مگر آنكه پسرش باشد كه طبق معمول شاه بعد از پدر به نام پدر ناميده شده است . نصر الله خان ( ص 41 - ص 18 چاپ اول ) دائى ناصر الدين شاه كه پس از نظارت سمت نظام العلمائى به او داده شد ( 1272 ) و اين بعد از فوت حاج ملا محمود نظام العلماء معلم ناصر الدين شاه در دورهء وليعهدى كه در همين سال اتفاق افتاد ، صورت گرفت . مجد الدوله ، امير اصلان خان قاجار ( ص 42 - ص 18 چاپ اول ) پسر امير قاسم خان قاجار و برادر صلبى مهدعليا و دائى ناصر الدين شاه ، از پيشخدمتهاى مقرب محمد شاه و ايشيك آقاسى باشى وليعهد در تبريز ( 1263 ) . در 1264 امير كبير او را براى اسكات شورش فارس فرستاد ولى كارى از دست او برنيامد . در 1266 به پشتيبانى ناصر الدين شاه به حكومت زنجان انتخاب شد ولى نتوانست